Rijtuig NTM C205

Tussen 1911 en 1915 bouwde Werkspoor 51 tweede en derde klasse rijtuigen voor de Nederlandsche Tramweg Maatschappij (NTM) in Friesland. De rijtuigen kregen de nummers BC38 t/m BC78. In 1916 volgden nog zes rijtuigen met dichte balkons in plaats van open. Dit waren rijtuigen met alleen een derde klasse en genummerd C201 t/m C206. De NTM zette de rijtuigen in op haar stoomtramnetwerk dat bijna 300 kilometer groot was. De C201 t/m C206 hadden eerst houten langsbanken en gesloten balkons. De rijtuigen werden speciaal voor het vervoeren van scholieren gebruikt. In 1935 werden de C204 en C205 omgebouwd om achter de splinternieuwe diesellocomotief 101 van de NTM dienst te kunnen doen. De NTM 101 is zelf ook bewaard door de Museumstoomtram Hoorn - Medemblik. Tijdens deze ombouw van de rijtuigen werd het interieur voorzien van stalen dwarsbanken met rood leer. De rijtuigen werden in een crèmekleur geschilderd. Drie jaar na de ombouw van de C204 en C205 kregen de C203 en C206 ook dezelfde ombouw. Deze rijtuigen kregen echter blauw leer op de banken in plaats van rood leer.

In de jaren '30 ging het vanwege de concurrentie met het wegverkeer erg slecht met de lokaalspoorlijnen en interlokale tramlijnen in Nederland. Na de Eerste Wereldoorlog reden de eerste bussen in Nederland, die fel concurreerden met de trams. Naast bussen waren personenauto's, fietsen en vrachtwagens in opkomst en wonnen ze steeds meer terrein van het spoor. Trambedrijven waren sinds de Eerste Wereldoorlog bezig om stoomlocomotieven te vervangen door goedkopere benzine-, diesel- of elektrische trams om beter te kunnen concurreren. In de jaren '30 stapten veel trambedrijven over op nieuwe bussen of gingen ze failliet. Doordat veel bedrijven het financieel niet meer redde, besloten ze samen te voegen tot grotere bedrijven. In de jaren '30 sloten door heel Nederland veel lokaalspoorlijnen en interlokale tramlijnen. Tijdens en kort na de Tweede Wereldoorlog beleefden de (stoom)trams, door de schaarste aan olie en benzine, een korte opleving. De tramlijnen sloten echter na de oorlog voor het reizigersvervoer. Een deel van de tramlijnen (met een spoorbreedte van 1435 mm 'normaalspoor') werd door de Nederlandsche Spoorwegen overgenomen. De NS reed tot in de jaren '60 en '70 met goederenvervoer over de spoorlijnen. Later werden deze lijnen toch gesloten door de concurrentie met de vrachtwagen of het wegvallen van het vervoer.

De NTM beëindigde in 1947 en 1948 het reizigersvervoer op haar tramlijnen. Een groot deel van de rijtuigen werd overgenomen door de Nederlandsche Spoorwegen en elders in Nederland ingezet. Nadat de NTM het reizigersvervoer op de tramlijnen beëindigde, nam NS de exploitatie van het goederenvervoer over. Hiervoor nam NS een deel van de locomotieven en goederenwagons van de NTM over. Het materieel dat NS niet overnam, werd in 1947 en 1948 door de NTM terzijde gesteld. In 1949 nam de NTM de overgebleven spoorlijnen weer over van de NS; het materieel bleef echter wel eigendom van de NS. Alle rijtuigen van de serie werden overgenomen door NS. Enkel de C203 werd niet overgenomen, doordat hij te veel oorlogsschade had opgelopen. De rijtuigen werden vernummerd, de NTM C205 kreeg het nummer NS C652. De C652 heeft dienstgedaan vanuit Alkmaar. Stoomloc NS 7742 was tussen 1932 en 1955 in Alkmaar gestationeerd en heeft aannemelijk samen met rijtuig C652 gereden. Mogelijk heeft de C652 ook gereden op de tramlijn Alkmaar - Bergen aan Zee met de 'dikke' rijtuigen van de serie C421 t/m C427, C431 t/m C434 en BC451 t/m BC458. Soortgenoten van de C652 hebben naar Bergen aan Zee gereden, of de C652 op de tramlijn heeft gereden is echter niet met zekerheid vast te stellen. De NS 7742 en de 'dikke' rijtuigen BC423, BC425 en BC455 behoren ook tot de collectie van de Museumstoomtram Hoorn - Medemblik. Naast Noord-Holland hebben soortgenoten van de NTM C205 bij NS ook dienstgedaan in het vervoer van werklieden van Rotterdam Hillesluis naar Heyplaat en Vondelingenplaat. Een aantal 'dikke' rijtuigen, zoals de BC423, heeft ook meegereden in die trams / treinen.

Nadat het Nederlandse vasteland op 5 mei 1945, en de Waddeneilanden op 11 juni, door de geallieerden waren bevrijd van de Duitsers begon de wederopbouw. Tijdens de oorlog waren vele huizen vernietigd, waardoor grote tekorten ontstonden. Door de babyboom en Indische Nederlanders die na de Indonesische onafhankelijkheid naar Nederland kwamen, waren ook veel meer woningen nodig dan voor de oorlog. Het duurde tot ver in de jaren '60 om de grootste woningtekorten op te lossen. Door oorlogsschade was een groot deel van het materieel van de Nederlandsche Spoorwegen en andere spoorbedrijven niet meer in te zetten. De NS bestelde in de jaren na de oorlog erg veel materieel om haar materieelpark weer aan te sterken en de spoorwegen te moderniseren. NS wilde haar houten rijtuigen vervangen door stalen rijtuigen en op 16 juni 1956 reed de laatste NS-trein met houten rijtuigen. Houten rijtuigen zijn bij aanrijdingen onveiliger, omdat het hout veel minder sterk is, waardoor de rijtuigen volledig kunnen versplinteren. Tijdens de woningnood mocht het personeel van NS oude houten rijtuigen en goederenwagons overnemen voor eigen gebruik. Naast de NS verkochten ook andere spoorbedrijven hun oude rijtuigen en goederenwagons. Velen kozen ervoor om de rijtuigen om te bouwen tot woningen. Een aantal rijtuigen doet zelfs tot de dag van vandaag nog steeds dienst als woningen. In Zuid-Holland hebben wij in november 2025 een rijtuig gefotografeerd dat nog steeds dienstdoet als woning. De Stoomtrein Goes - Borsele heeft NS-rijtuig C7032 teruggebracht in de staat zoals het rijtuig bijna een halve eeuw als woning heeft gediend.

De Nederlandse Spoorwegen hebben altijd, en doen dat nu nog steeds, vrijwel al hun terzijde gestelde materieel laten slopen waardoor er relatief weinig voor spoorwegmusea bewaard is gebleven. Doordat tijdens de wederopbouw vele rijtuigen en goederenwagons buiten de spoorwegen een tweede leven hebben gevonden, zijn tientallen van deze rijtuigen en goederenwagons bewaard gebleven. Spoorwegmusea hebben deze treinen teruggevonden en hebben ze kunnen restaureren zoals ze vroeger bij de spoorwegen dienst hebben gedaan. Hierdoor zijn er bijzondere rijtuigen en goederenwagons bewaard gebleven die anders waren gesloopt. Vele van deze bewaarde treinen hebben later vanwege hun historische waarde de hoogste A-status toegekend gekregen binnen het Nationaal Register Railerfgoed. De rijtuigen NS BC423, NS BC425, NS BC455, NS C1040, NS C1137, NS B1605, NS C7032, NTM C205, SBM AB24 en Z.V.T.M. AB8 werden na de oorlog als woningen gebruikt en zijn hierdoor bewaard gebleven. Het rijtuig RTM AB334 heeft ook als woning gediend, maar werd daarvoor eerst nog als douanekantoor gebruikt. Het rijtuig ZE AB6 en een eerste klas rijtuig van de ZNSM werden als tuinhuisjes gebruikt. De goederenwagons EDS 85, N.H.T.M. 21, NTM E67, NTM E128, NTM E134, NTM F63, O.G. E102, NS 1524, USATC 224340, USATC 220410 en NS-rijtuig AB7216 werden als schuren of opslagruimtes gebruikt en zijn daardoor niet gesloopt. De goederenwagons NS CHD 8681 en NTM conducteurswagen P1 werden als stal voor dieren gebruikt. De NTM post-bagagewagen D6 heeft een tweede leven gekregen als kantoor. De rijtuigen NS B1813 en NS C1820 werden respectievelijk als eet- en verblijfsruimte en als slaapzaal gebruikt bij een vakantieverblijf. Het rijtuig NS C6478 werd op een kinderspeelplaats neergezet en is hiermee bewaard gebleven.

Rond 1948 voerde NS de eerste rijtuigen van de serie af. Enkele van deze rijtuigen kregen een tweede leven als woning, tuinhuis of schuur. Zo ook de C205, deze werd in 1951 als laatste van de serie afgevoerd en verkocht als woning in het Westland bij Den Hoorn. In 1967 werd de NTM C205 als woning gevonden. Twee jaar later nam de Tramweg-Stichting het rijtuig over. Met veel moeite en een stukje smalspoor lukte het in 1969 om het rijtuig uit het weiland te halen. In 1995 startte de Museumstoomtram Hoorn - Medemblik met een uitgebreide restauratie van het rijtuig. De NTM C205 is weer gerestaureerd zoals hij tussen 1919 en 1935 heeft gereden. Sindsdien is het rijtuig weer in zijn groene kleur op de spoorlijn van de SHM te zien.